تست روانشناسی

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

امروزه به رغم ایجاد تغییرات عمیق فرهنگی و تغییر در شیوه زندگی و تجدد گرایی، بسیاری از افراد – در رویارویی با مسائل زندگی- فاقد توانایی های لازم و اساسی هستند و همین امر آنان را در مواجهه با مشکلات و مسائل روزمره زندگی ناتوان و آسیب پذیر ساخته است.

پژوهش های بی شماری نشان داده اند که بسیاری از مشکلات بهداشتی و اختلالات روانی، عاطفی، ریشه های روانی – اجتماعی دارند.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

حل مسئله چیست؟

حل مسئله یکی از مهمترین فرآیندهای تفکر است که به افراد کمک می کند تا مقابله مؤثری با مشکلات و چالش های زندگی داشته باشند و در سلامت روانی و اجتماعی افراد نقش مهمی بازی می کند. انسان ها برای مقابله سازگارانه با موقعیت های تنش زا و کشمکش های زندگی، نیاز به آموختن برخی مهارت ها دارند.

هدف از ارائه این مهارت، کمک به افراد در جهت شناخت هر چه بهتر خود، برقراری روابط بین فردی مناسب و مؤثر، کنترل هیجانات، مدیریت داشتن بر شرایط تنش زا وحل کردن مسائل و مشکلات افراد است. در سایه تأمین چنین هدفی، توانایی های روانی اجتماعی افراد افزایش پیدا می کند.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

توجه داشتن و یافتن آگاهی از فرایند مسئله

یک عامل مهم دیگر که به هنگام رویارویی با مسائل، توجه بدان ضروری است، آگاهی از فرآیند حل مسئله است. واقعیت این است که بسیاری از ما انسان ها نمی دانیم چگونه باید با مشکلات مقابله کنیم. به عبارت دیگر راهکار مشخصی برای حل مسأله خود نداریم.

روانشناسان معتقدند که حل مسئله، یک فرایند است و اگر فرد بخواهد برخورد درستی با مسئله خود داشته باشد بهتر است مراحلی را در این فرآیند طی کند.

متخصصان علوم رفتاری معتقدند که می توان با پیچیدگی مسائل – به هر اندازه که باشد- به کمک یک ساختار طبقه بندی شده، برخورد کرد.

ساختار چند مرحله ای به افراد کمک می کند تا به هنگام مواجهه با مشکل، مسئله را از قالب کلی خارج ساخته و آن را به اجزایش تقسیم کنند. بدین صورت مسئله از حالت کلی، رعب آور و غیرقابل حل بودن خارج گشته و به اجزاء قابل فهم و قابل حل، تفکیک می شود.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

فرآیند حل مسئله

فرآیند حل مسئله یک نگرش کلی به مسئله و مشکل است. این فرآیند چند مرحله ای موجب می شود که خود از تمایل به یافتن راه حل های ناگهانی و سریع صرف نظر کرده و مراحل ساختار یافته و هدفمند را دنبال کند.

این مرحله خود شامل چند گام است.

در اولین گام از این مرحله، فرد باید درباره مشکل خود فکر کند و دریابد که مشکل او چیست؟

پس از آن باید در مورد مشکل خود به خوبی فکر کند و دریابد که چه عواملی باعث ایجاد آن شده اند، مشکل از چه زمانی شروع شده و دلیل آن چه بوده. در این مرحله مشکل باید به صورت دقیق مشخص شود.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

بنابراین برای رسیدن به یک تعریف مناسب از مسئله:

الف) صورت مسئله باید نوشته شود.

اگر وقت داشته باشیم بهتر است تعریف مسئله را بنویسیم. در صورتی که تعریف نوشته شود، کمک می کند که واضح و دقیق فکر کنیم و تعهدات خود را قوت بخشیم؛ راحت تر و مؤثرتر ارتباط برقرار کنیم و سوابقی برای مراجعات بعدی داشته باشیم.

ب) روشن، ساده و دقیق باشد.

توجه به این نکته ضروری است که تعریف مسئله باید تا آنجا که ممکن است دقیق باشد. لغات درهم و برهم و مبهم، خطر رسیدن به نتایج غیرمؤثر و نامنظم را افزایش می دهند.

مراحل فرآیند حل مسئله مراحل حل مسئله عبارتند از:

  1. تعریف و شناسایی مشکل
  2. پیدا کردن راه حل های مختلف
  3. تصمیم گیری
  4. بازنگری

اینک به توضیح و تبیین هر یک از مراحل حل مسئله می پردازیم.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

تعریف مشکل

اولین مرحله، تبیین دقیق مشکل و حل مسئله است؛ یعنی ابتدا باید مسئله تعریف شود. در این مرحله، فرد ابتدا باید از خود بپرسد که چه راه حل هایی برای این مشکل وجود دارد و سپس سعی کند همه راه حل هایی را که به ذهنش می رسد بیان کند.

اگر فرد دقیقا نداند چه مشکلی وجود دارد، امکان حل آن کاهش می یابد و ممکن است وقت زیادی را صرف حل یک مشکل اشتباه کند.

توصیف اختصاصی مشکل این امکان را فراهم می آورد که با استراتژی های مفید به حل مشکل پرداخته شود. چنانچه مشکلی مبهم یا پیچیده باشد، نمی توان راه حل های مؤثری برای آن پیدا کرد.

هر چقدر شناخت فرد از خود بیشتر و عمیق تر باشد، بهتر می توان دلایل و ریشه های مشکلات خود را پیدا کند.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

اولویت بندی کردن مسائل و تأثیر آن در چگونگی حل مسائل

از عوامل دیگری که توجه به آن در هنگام برخورد با مسائل مختلف زندگی ضروری است، اولویت بندی کردن مسائل می باشد.

هر یک از ما طی روز با مسائل مختلفی روبه رو هستیم؛ مسائلی که حل هر کدام نیاز به صرف وقت و انرژی دارند. مسلما برخی مسائل ضروری تر هستند و برخی از اهمیت کمتری برخوردارند.

در پارهای اوقات افراد در تشخیص اولویت مسائل خود دچار اشتباه می شوند و نمی دانند کدام مسئله در اولویت قرار دارد و کدام یک در اولویت قرار ندارد.

در چنین مواقعی قسمت عمده ای از انرژی و توان افراد صرف کنترل و تردیدهایشان می شود. به منظور حل این مشکل و استفاده بهینه از وقت و انرژی خود و جلوگیری از دوباره کاری ها و تردیدها، محققان مفهوم « اولویت بندی» را مطرح نموده اند.

مقصود از اولویت بندی کردن این است که فرد بتواند مسائل خود را بر اساس اهميت ضرورت آنها طبقه بندی کند.

متخصصان معتقدند که مسائل را می توان به ۴ دسته تقسیم نمود:

  1. مسائل مهم و غیر فوری
  2. مسائل مهم و فوری
  3. مسائل فوری و غیر مهم
  4. مسائل غیرمهم و غیرفوری

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

مسائل مهم و غیرفوری:  به مسائلی گفته می شود که حل آنها برای ما ضروری است، ولی برای حل اینگونه مسائل محدودیت زمانی نداریم.

مثلا برای یک دانش آموز سوم راهنمایی، مسئله قبول شدن در امتحانات پیش دانشگاهی یک مسئله مهم است اما فوری نیست.

مسائل فوری و غیر مهم : به مسائلی گفته می شود که شاید مهم نباشند، اما در یک محدوده زمانی حتما باید حل شوند و اگر آن زمان بگذرد، امکان حل مشکل بسیار سخت و حتی غیرممکن خواهد بود.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

برای مثال این که تماس بگیرید و روز تولد دوستتان را تبریک بگوئید، ممکن است برای شما مسئله خیلی مهمی نباشد، اما فوریت دارد.

مسائل مهم و فوری:  مسائلی هستند که هم برای خود فرد مهم است و هم برای حل آن محدودیت زمانی وجود دارد.

مثلا برای دانش آموز سال سوم دبیرستان مسئله قبول شدن در امتحانات پایان ترم و رفتن به کلاس بالاتر هم یک مسئله مهم و هم فوری است.

مسائل غیر مهم و غیرفوری:  مسائلی هستند که نه برای فرد مهم هستند و نه حل آن دارای محدودیت زمانی است

تشخیص صحیح اولویت ها جهت حل مسائل با سطح خودآگاهی ما ارتباط مستقیم دارند. هر چه شناخت ما از خودمان دقیق تر باشد، مسائل مهم زندگیمان را هم بهتر و سریع تر می توانیم تشخیص دهیم. پس از اینکه توانستیم اولین اولویت خود را شناسایی کنیم، حال باید در جهت حل آن مشکل اقدام نمائیم.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

خودآگاهی و نقش آن در چگونگی حل مسئله

همان طور که همه شما می دانید، هیچ راهی برای فرار از مشکلات وجود ندارد و باید با مشکلات مقابله کرد. به منظور برخورد مؤثر با مشکلات، «آگاهی داشتن از خود» شرط ضروری است.

اگر به یاد داشته باشید، در قسمت های قبل گفتیم خودآگاهی بدین معناست که فرد آگاهانه بداند که در چه وضعیتی به سر می برد. توانمندی های نقاط قوت و استعدادهای او کدامند؟ نقاط ضعف و ویژگی های منفی او چه هستند؟

علاوه بر این، آگاهی یافتن از افکار اتوماتیک و گفتگوهای درونی ای که به هنگام مواجهه با مشکلات در ذهن ما فعال می شوند بسیار ضروری است.

روانشناسان معتقدند در برخورد با مسائل سخت و شرایط دشوار زندگی، افکاری به صورت خودکار در ذهن انسانها فعال می شوند که ما آن را گفتگوی درونی می نامیم. این گفتگوهای درونی می توانند هم مثبت و هم منفی باشند.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

برخی از گفتگوهای درونی مثبت عبارت اند از:

  1. من می توانم این مسئله را حل کنم.
  2. من انسان توانمندی هستم.
  3. باید به دنبال راه حل مناسبی بگردم.

برخی از گفتگوهای درونی منفی عبارت اند از:

  1. من خیلی بدبختم.
  2. هر چه بلاست سر من نازل می شود.
  3. من نمی توانم این مسأله را حل کنم.
  4. من خیلی ناتوان هستم.
  5. من به درد هیچ کاری نمی خورم.

به هنگام برخورد با مسائل اگر گفتگوهای درونی منفی در ذهن شما فعال شوند، آنگاه شما نمی توانید به خوبی مسائل خود را حل کنید و ناتوانی در حل مسائل، خود باعث تقویت و تشدید افکار منفی و کاهش اعتماد به نفس می شود.

اما اگر به هنگام برخورد با مسائل، گفتگوهای درونی مثبت در ذهن شما فعال شوند شما می توانید مسائل خود را حل کنید. توانمندی حاصل از حل مسائل به شما قدرت می بخشد و احساس اعتماد به نفس را در شما بالا می برد.

بنابر این اولین گام در هنگام برخود با مسائل زندگی، شناخت گفتگوهای درونی خود می باشد. اگر در چنین مواقعی گفتگوهای درونی منفی در شما فعال می شوند باید آنها را شناسایی کرده و سعی کنید گفتگوهای درونی مثبت را جایگزین آن نمایید.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

پیدا کردن راه حل های مختلف

هنگامی که مسئله یا مشکل دقیقا مشخص و معلوم شد، فرد باید بکوشد تا راه حل های مختلفی را برای مشکل خود پیدا کند. برای این کار، فرد باید ذهن خود را باز نگه دارد، آن را سانسور نکند و هر راه حلی را که به ذهنش می رسد چه خوب و چه بد در نظر بگیرد و همچنین با دیگران مشورت کند.

نکته مهم در این مرحله، کمیت راه حل هاست و نه کیفیت آنها؛ زیرا در این مرحله، راه حل ها مورد قضاوت و ارزشیابی قرار نمی گیرند. فرض بر این است که کمیت، تولید کیفیت می کند و هر چه فرد راه حل های بیشتری در اختیار داشته باشد، امکان حل مؤثر مشکلات نیز بیشتر می شود.

علاوه بر این، آموختن حل مسئله و تصمیم گیری، بر احساس فرد از خود و دیگران اثر می گذارد. حل مسئله، بر ادراک افراد، از کفایت خود، اعتماد به نفس و عزت نفس آنان اثر دارد و بنابراین تأثير زیادی در سلامت روان دارد.

همراه با ارتقای سطح بهداشت روان، انگیزه های فرد در مراقبت از خود و دیگران، پیشگیری از بیماری های روانی، پیشگیری از مشکلات بهداشتی و مشکلات رفتاری افزایش می یابد.

آشنایی با روش بارش مغزی

یکی از روش های پیدا کردن راه حل برای مشکلات، روش «بارش مغزی» است. بدیهی است که صورت مسئله های مختلف، ممکن است به راه های مختلف برای حل مسئله منتهی شود. همه راه حلی که به ذهن می رسد – چه خوب و چه بد- چه مثبت و چه منفی، باید نوشته شوند این امر به دو دلیل است:

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

دلیل اول

هنگامی که فرد ذهنش را باز می کند، بسیاری از راه حل هایی را که قبلا آموخته است ولی به دلیل این که مدتهاست آنها را به کار نبرده فراموش کرده، از نهانخانه مغز فراخوانده می شود و دوباره آنها را به همان شکل یا در شکلی جدید به کار می برد. این خود منجر به افزایش اعتماد به نفس فرد می شود.

دلیل دوم

هدف این مرحله دست یافتن به راه حل های متعدد است. چیستی و چگونگی راه حل ها مهم نیست. زیرا در این مرحله راه حل ها مورد قضاوت و ارزشیابی قرار نمی گیرند. اما این نکته ضروری است که در روش بارش مغزی، فرد مجاز به ارائه راه حل هایی می باشد که نه به خودش و نه به دیگران صدمه و آسیب برساند.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

تصمیم گیری

انسان ها به میزان زیادی خود سرنوشت خود را رقم می زنند و تصمیم گیری ابزاری است که این کار را برای آنها انجام می دهد. تصمیم گیری، فرآیند پیچیده ای است شامل انواع مختلف توانایی های فکری و نیز آگاهی از عوامل مختلفی که بر این مقوله تأثیر می گذارد.

تصمیم گیری های درست، در ارتقاء رفتارهای سالم، مثبت و قابل پذیرش و به طور کلی یک آینده مثبت نقش مهمی دارد و تصمیم گیری های اشتباه ممکن است بر جنبه های مختلف زندگی و آینده فرد تأثیر منفی بگذارد.

توجه به این نکته ضروری است که تصمیم گیری – به دلیل اهمیت خاصی که دارد خود می تواند به عنوان یک مهارت جداگانه مورد بررسی قرار گیرد. اما به دلیل شباهت بسیار زیاد بین فرایند حل مسئله و تصمیم گیری، این دو مهارت در یک مبحث آورده شده و تنها به ذکر تفاوت های ظریف و مهم بین این دو فرآیند پرداخته ایم.

در این مرحله تک تک راه حل هایی که در مرحله قبل شناسایی شده بودند، مورد قضاوت و ارزشیابی قرار می گیرند. برای این کار، افراد باید پیامدها و قابلیت دسترسی هر راه حل را قبل از استفاده از آن، پیش بینی کنند.

چنین کاری احتمال استفاده از راه حل هایی را که پیامدهای قبلی و خطرناک به همراه دارد، کاهش می دهد. در مرحله تصمیم گیری، این فرصت به فرد داده می شود تا قبل از این که از یک راه حل استفاده کند، نتیجه و پیامد هر یک از راه حل ها را پیش بینی کند و سپس با مقایسه پیامدها و نتایج راه حل های مختلف، بهترین راه حل را انتخاب نماید).

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

در تصمیم گیری، فرد با موقعیت یا تکلیفی رو به روست که برای آن چندین جواب وجود دارد و فرد باید این جسارت و شهامت را داشته باشد که از بین گزینه های موجود، یک گزینه را به عنوان مناسب ترین گزینه انتخاب کند.

اما در حل مسئله، فرد با موقعیت یا تکلیفی روبه روست که هیچ جوابی برای آن ندارد و حل آن مستلزم استفاده از دانش و اصول آموخته شده پیشین در ترکیبی تازه است. گرچه شجاعت و جسارت برای روبرو شدن و برخورد با مسائل ضروری است ، اما به نظر می رسد این عنصر نقش اساسی تری را ایفا می کند.

مراحل تصمیم گیری منطقی

مرحله اول – مشخص کردن موقعیت تصمیم گیری

برای تصمیم گیری درست، افراد باید آگاه باشند که در یک موقعیت تصمیم گیری قرار دارند و باید تصمیم گیری کنند. گاه افراد آنقدر سریع، خودکار و بدون فكر تصمیم می گیرند که اصلا متوجه نمی شوند تصمیم گیری کرده اند.

بنابراین ممکن است خود را مسئول پیامدهای آن نیز ندانند؛ ولی در واقع عمل تصمیم گیری یا انتخاب بین دو یا چند چیز صورت گرفته و در برابر این تصمیم، مسئول هستند.

 

مرحله دوم – شناسایی حق انتخاب های موجود در یک موقعیت

تصميم ها شامل انتخاب های سیاه و سفید نیستند و در اکثر موارد، حق انتخاب های متعددی در یک موقعیت تصمیم گیری وجود دارد. شناسایی این انتخاب های مختلف مستلزم استفاده از فرآیند تفکر خلاق است و برای تحریک تفکر خلاق، بارش فکری یعنی عدم انتقاد از ایده های خوش آمدگویی به هر ایده ای و اهمیت دادن به کمیت و نه کیفیت، روش مفیدی است.

علاوه بر این، معمولا مشورت با سایر افراد نیز انتخاب های دیگری را به میان می آورد. نکته مهم در این مرحله تأکید بر یافتن حق انتخاب های بیشتر و بیشتر است، زیرا هر چه انتخاب های موجود در یک موقعیت بیشتر باشد، امکان یک تصمیم گیری منطقی نیز افزایش می یابد.

مرحله سوم – ارزیابی انتخاب های موجود

تصمیم گیری منطقی، مستلزم ارزیابی انتخاب های موجود برای گرفتن بهترین تصمیم است. ارزیابی انتخاب های مختلف بر اساس پیش بینی پیامدهای مثبت و منفی کوتاه مدت و بلند مدت برای خود و دیگران صورت می گیرد.

پیامدهای مربوط به خود، شامل هماهنگی با اهداف و ارزش ها، میزان زمان و کوشش لازم، میزان پاداش محسوس، هزینه یا پاداش هیجانی، تأیید یا عدم تأیید دیگران و آسایش و راحتی فیزیکی می باشد

پیامدهای مربوط به دیگران، بستگی به ماهیت تصمیم داشته و بهترین راه برای ارزیابی پیامدهای احتمالی تصمیم مورد نظر برای دیگران، در میان گذاشتن آن با خود آنهاست.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

 مرحله چهارم – انتخاب بهترین حق انتخاب و برنامه ریزی برای اجرای تصمیم

در این مرحله با توجه به پیش بینی پیامدهای مثبت و منفی، بهترین مورد انتخاب و تصمیم گیری انجام می شود. نکته مهم در این مرحله آن است که همیشه بهترین انتخاب، گزینه ای که کمترین پیامدهای منفی و بیشترین پیامدهای مثبت را به همراه دارد، نیست؛ زیرا وسعت و طول دوره تأثیری که یک پیامد بر حوزه های مختلف زندگی و آینده فرد می گذارد، نیز حائز اهمیت است.

پس از اینکه تصمیم گیری انجام شد، باید چگونگی اجرای آن نیز به بهترین نحو برنامه ریزی و یک طرح اجرایی ریخته شود. این طرح باید ساختار واضحی داشته باشد و در آن گام های مختلف برای عملی کردن تصمیم، موانع و مشکلات احتمالی و راه های غلبه بر آن و نیز منابع حمایتی روشن شده باشند.

مرحله پنجم- اجرای تصمیم و ارزیابی آن

در این مرحله، تصمیم به مرحله اجرا در می آید و سپس هم چگونگی اجرای طرح عمل و هم پیامدهای واقعی اجرای تصمیم مورد ارزیابی قرار می گیرند. در مواردی که پیامدهای واقعی با اهداف مورد نظر هماهنگ نیستند، لازم است فرآیند تصمیم گیری مجددأ مورد بررسی قرار گیرد.

تصمیم های منطقی شامل توجه به بازخوردها و عمل کردن براساس آن هاست. متخصصان علوم رفتاری به منظور تصمیم گیری، روش های مختلفی را پیشنهاد می کنند.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

 اما مهمترین آنها عبارتند از:

الف) روش اگر … آنگاه

یکی از روش های پیش بینی پیامدها، روش « اگر… آنگاه» است. مقصود از این روش آن است که در مورد راه حل خوب فکر کنیم و به خود بگوییم اگر از این راه حل استفاده کنم آنگاه آن اتفاق خواهد افتاد.

ب) جداول تصمیم گیری

جداول تصمیم گیری، جدول هایی هستند که به شما کمک می کنند کیفیت ها را به کمیت تبدیل کنید و با عدد و رقم به شما جواب می دهند.

هنگام استفاده از جدول تصمیم گیری، شما باید مزایا و معایب هر راه حل را بنویسید و به هر گزینه امتیازی اختصاص دهید. امتیازات می توانند هم مثبت باشند و هم منفی.

شما می توانید به بهترین گزینه امتیاز ۱+ و به بزرگترین عیب امتیاز ۱- بدهید و بعد امتیاز بقیه را در مقایسه با این دو حد تعیین کنید.

سپس برای هر راه حل، مجموعه امتیازات را حساب کرده و میانگین بگیرید. بالاترین میانگین، بهترین راه حل می باشد. این نحوه اجراء به عنوان یک قرارداد، کار شما را ساده می کند.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

بازنگری

پیش از آنکه خود را به اجرای راه حلی متعهد کنیم، لازم است یک بازنگری نهایی انجام شود. همچون سایر موارد مربوط به فرایند حل مسئله، طول مدت زمان بازنگری و شیوه هایی که به کار می گیریم، به اهمیت و فوریت مسئله بستگی دارند.

ممکن است این بازنگری چند ثانیه یا چند ماه طول بکشد. ولی همیشه انجام این بازنگری با ارزش است. لازم است راه حل خود را از چند زاویه بازنگری کنیم.

در این مرحله بر اساس پیامدهای پیش بینی شده برای هر راه حل، راه حلی که بیشترین پیامدهای مثبت و کمترین پیامدهای منفی را به همراه دارد، انتخاب می شود.

چنانچه راه حل انتخاب شده رضایتبخش بود، فرآیند حل مسئله پایان می یابد و اگر مؤثر نبود، باید از راه حل های دیگر استفاده کرد یا فرآیند حل مسئله را از ابتدا شروع نمود. بنابراین فرآیند حل مسئله زمانی پایان می یابد که آن موقعیت، دیگر برای فرد مسئله ساز نباشد.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

عوامل بازدارنده حل مسئله:

وجود برخی از عوامل مانع صحیح فکر کردن و حل مسئله می شود و نتیجه کلی حل مسئله را تحت تأثیر قرار می دهد و باعث اخذ تصمیمات و راه حل های اشتباه می گردند.

از این عوامل به عنوان عوامل بازدارنده حل مسئله یاد می شود که عبارتند از :

  • شتاب

تعجیل در حل مسئله زیان های غیرقابل جبرانی را می تواند در پی داشته باشد. اگر در فرآیند حل مسئله به مراحل ذکر شده توجهی نشود و تمام دغدغه ذهنی ما این باشد که سریع ترین راه حلی را که به ذهن ما رسیده عملی کنیم، مسلما راه حل اتخاذ شده کاستی های فراوانی خواهد داشت و در معرض تهدید خطرات غیرقابل جبرانی خواهیم بود.

  • احساسات

هنگام رویارویی با مسائل، ممکن است احساسات ناخوشایندی داشته باشیم. ترس و اضطراب آشناترین آنها هستند. رویارویی با مسئله می تواند اضطراب زا باشد؛ چرا که فرد در موقعیتی ناشناخته قرار می گیرد. یعنی، موقعیتی که فرد با مسئله یا مشکلی روبه روست و راه حل آن را نمی داند؛ این عدم آگاهی، تولید اضطراب می کند.

از سوی دیگر ما انسان ها از رویارویی با مسائل ناشناخته بیم داریم، ریشه های این بیم و نگرانی می تواند عوامل زیر باشند

  • ترس از تغییر

راه حل های جدید در پاره ای اوقات مستلزم انجام تغییراتی در سبک زندگی فرد می باشد و این

نیاز به تغییرات می تواند ایجاد رعب و وحشت کند.

  •  ترس از شکست

فرد می ترسد که راه حل اتخاذ شده در عمل در نتیجه از رویارویی و حل مسئله فرار می کند.

  • ترس از طرد شدن

فرد می ترسد که با اجرای راه حل به دست آمده، اطرافیان را دلخور کند و محبت و توجه آنها را از دست بدهد.

  • این ترس ها و اضطراب ها می تواند به صورتی جداگانه یا توأم با هم اتفاق بیفتند و مانعی در یافتن راه حل مناسب برای مسائل شوند.
  •  تعصب:

تعصب نیز از عوامل بازدارنده حل مسئله است. گاهی اوقات ما حاضر نیستم قبول کنیم که نظرما اشتباه است و مثلا نظر یک فرد کوچکتر از ما یا فرزند ما درست است.

داشتن انعطاف پذیری در قبول و رد نظرات مختلف از مواردی است که باید به مرور زمان در ما ایجاد و تقویت شود. باید هر چه می توانیم از تعصبات کم کنیم و خصلت هایی چون مشورت با دیگران و تحمل نظر دیگران را در خود رشد دهیم. (و شاورهم في الأمر)

اگر در مورد موضوعی نظر خاصی داشتیم و در آخر مشخص شد که نظر ما درست بوده است، هرگز آن را به رخ دیگران نکشیم و هرگز درگیر موضع گیری نشویم.

یکی از شایع ترین موارد تعصب نادرست در مورد موضوع ، راه حلی است که اول از همه به ذهن ما میرسد. وقتی درباره موضوعی، فکر می کنیم بدیهی است که موارد و راه حل ها و موضوعات متعددی به ذهن ما می رسند.

بعضی از افراد فکر می کنند اولین راه حلی که به ذهنشان می رسد همان راه حل درست است و با اصرار زیاد از آن دفاع می کنند. طبیعی است، بسیاری از مواقع این اولین راه حل ها اشتباه خواهند بود و توسط دیگران قابل قبول نیستند.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

  • خستگی ذهن

این حالت ممکن است بر اثر تفکر طولانی درباره موضوع مورد نظر یا در اثرانجام کارهای متعدد ذهنی به طورهمزمان ایجاد شود. در هر دو صورت وجود آن، از موانع مهم فکر کردن و حل مسئله محسوب می شود.

برای جلوگیری از خستگی فکری، باید زمان هایی برای استراحت در نظر گرفته شود. هر مسئله به میزان متفاوتی فکر کردن نیاز دارد. بسته به اهمیت موضوع، شرایط موجود، قدرت و مهارت فکر کردن و وضعیت شخصی- اجتماعی شخص فکر کننده یا حل کننده مشکل، این مدت زمان فرق می کند.

 

  • توجه زیاد به موانع اجرا

حل یک مسئله و مشکل اجرای راه حل آن، در واقع دو امر جداگانه هستند و نباید روی هم اثر زیادی بگذارند. شاید یکی از علل جدا بودن قوه قانونگذاری و اجرایی کشورها نیز همین موضوع باشد.

برای حل مسئله نیز به پشتوانه گام هایی که قبلا برداشته شده، سرنخ هایی وجود دارد و فرد با کمک این سرنخ ها می تواند راه حلی برای مشکل جدید خود پیدا کند.

از طرف دیگر، شاید بهتر این باشد که انتظار نداشته باشیم تمامی راه حل ها عملی شوند. چون در عمل، در اجرای بعضی از آنها دچار اشکال می شویم.

اما تفاوت وجود دارد بین وقتی که انسان برای مسئله ای راه حلی پیدا می کند و تصمیم به اجرای آن می گیرد ولی در عمل موفق به اجرای آن نمی شود با وقتی که فرد به خاطر ترس از مشکلات اجرایی اصلا به موضوع نزدیک نمی شود و فکر کردن در مورد آن را امری بیهوده می پندارند.

یکی از مهمترین علل اشتباه بودن این طرز برخورد هم این است که خود مشکلات اجرایی نیز برای حل شدن نیاز به فکر کردن و تصمیم گیری جداگانه دارند و وقتی شروع به درگیر شدن با آنها می کنیم می بینیم آن طور که قبلا فکر می کردیم، غیرقابل حل نیستند و کافیست که زمان بیشتری را به آنها اختصاص دهیم تا حل شوند.

سخن پایانی

در خاتمه باید گفت که برای ایجاد و افزایش توانایی های روانی – اجتماعی و ارتقاء سطح سلامت، آموزش حل مسئله و تصمیم گیری ضروری است.

تحقیقات نشان داده اند که اگر دانش و اطلاعات لازم را در اختیار افراد قرار دهیم و موقعیت هایی را به وجود آوریم که طی آن افراد بتوانند دانش آموخته شده خود را به صورت عملیاتی هم تجربه کنند، آنگاه این دانش و ارزش و نگرش به توانایی های بالفعل تبدیل خواهد شد.

این توانمندی به افراد کمک می کند تا بدانند در هر موقعیت چه کاری باید انجام دهند و چگونه باید آن را انجام دهند. آگاهی از این امر بر اعتماد به نفس و سلامت روانی فرد می افزاید و این خود باعث تقویت انگیزه های سالم و سلامت فرد می شود.

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

نمونه ای بارز در مورد مراحل حل مسئله

به منظور عملیاتی کردن مراحل حل مسئله و چگونه تصمیم گرفتن درباره انتخاب یکی از بهترین راه حل های موجود، به مثال زیر توجه نمایید.

مثال:

علی پسری است ۳۰ ساله و دانشجوی دوره دکتری، این روزها در حال انجام کارهای پایان نامه اش است. او به شدت کار می کند، شب ها کم می خوابد و فشار جسمی و روانی زیادی را تحمل می کند.

همه این عوامل باعث شده که از میزان کارایی او کاسته شود و کیفیت کاری او پایین بیاید.

فرض کنید راه حل هایی که او انتخاب کرده عبارتند از:

الف) رفتن به مسافرت

ب) ماندن در خانه و خوابیدن

پ) رفتن به استخر

ت) انجام کارهای معوقه

ث) گردش در داخل شهر

ج) استفاده از نوشابه های انرژی زا

چ) کمتر کار کردن

ح) …………

استفاده از اگز و آنگاه برای طرح سوال

علی در مورد هر یک از راه حل ها روش «اگر، آنگاه» را به کار می گیرد و به ترتیب زیر عمل می کند:

الف) اگر به مسافرت بروم، آن وقت احتمالا خستگی ام برطرف می شود.

ب) اگر در خانه بمانم و بخوابم، آن وقت ممکن است خستگیام کمی برطرف شود؛ اما نمی خواهم تنها باشم.

پ) اگر به استخر بروم، آن وقت ممکن است خستگی ام برطرف شود.

ت) اگر کارهای معوقه ام را انجام دهم، آن وقت خستگیام برطرف نمی شود.

ث) اگر به گردش بروم، آن وقت ممکن است خستگی ام برطرف شود.

ج) اگر از نوشابه های انرژی زا مصرف کنم، آن وقت خستگیام برطرف نمی شود.

چ) اگر آهسته تر کارهایم را انجام دهم، آن وقت خستگی ام برطرف نمی شود.

 

بدین ترتیب علی در همان ابتدا تصمیم می گیرد که گزینه های ب، ت، ج، چ را حذف کند و بقیه گزینه ها را باقی نگه دارد. مرحله دوم تصمیم گیری، انتخاب یکی از سه گزینه باقی مانده می باشد. برای انجام این کار می توان از جداول تصمیم گیری استفاده کرد.

 

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

مهارت تصمیم گیری و حل مسئله

 

 

لطفا امتیاز دهید

دکتر آرش هیربد

من دکتر آرش هیربد دوره پزشکی عمومی را در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و تخصص روانپزشکی را در دانشگاه شهید بهشتی گذراندم. در بیمارستان آتیه به عنوان روانپزشک و مسئول دفتر سلامت روان مشغول به کار هستم. در کلینیک هیربد به عنوان موسس و مسئول فنی و روانپزشک بزرگسال فعالیت دارم. در زمینه اختلالات خلقی، اضطرابی، وسواس ، اختلالات خواب و… می توانم به شما کمک کنم.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا